گیل و دیلم
درباره سایت
آخرین مطالب
امکانات وب
با مطرح شدن «هویت زبانی» به عنوان یکی از اصلی ترین ارکان هویت بشری در دوران جدید، شاهد شکل گیری مباحث متعددی حول این موضوع در جهان هستیم. کشور ایران نیز به دلیل دارا بودن اقوام و زبانهای مختلف، با این مباحث غریبه نیست. یکی از حوزه های فرهنگی کشور ایران سواحل جنوبی دریای کاسپی و کوهستان البرز است که استان مازندران بخش مهمی از این گستره را تشکیل داده است. اکثریت بومیان مازندرانی، زبان خود را با نام گیلکی/گلکی می شناسند اما عده ای از دوستان مازندرانی، این نام را نادرست می دانند. برای مثال برنامه ای تحت عنوان «بوردکا» از سیمای استانی مازندران ( شبکه تبرستان) پخش می شود که با سفر به روستاهای مختلف، مستقیماً با مردم سرو کار دارد؛ در این برنامه دیده می شود که پیرمردی ریش سفید می پرسد: گلکی باوم؟ مجری پاسخ می دهد: گلکی مال گیلان هسته، مازنی بائور!
به کار گیری کلمه «دوست» برای کسانی که لفظ گیلکی را اشتباه می دانند نه یک کنایه یا تعارف، بلکه به معنای واقعی کلمه یار و همراه است؛ چرا که در وضع موجود و فترت و رخوت اکثریت جامعه، ایشان از فعالان فرهنگی هستند و به نظر می رسد به سبب مشتبه شدن امر بر ایشان که این لفظ مخصوص گیلان است و به کار برندگان این لفظ قصد استحاله فرهنگی مازندران در گیلان را دارند، بعضاً در موضع تدافعی قرار گرفته و از باب انکار نام بومی «گیلکی/گلکی» در می آیند.
برای ورود به بحث و ارائه پاسخ به شبهاتی که توسط دوستان یاد شده مطرح می شود، ابتدا مقایسه ای را مطرح می کنیم.
یکی از شهرهای مهم کردنشین در ایران شهر مهاباد است که طبق تقسیمات کشوری در استان آذربایجان غربی قرار دارد. این شهر گویشی غنی از زبان کردی داشته و یکی از پایگاه های ناسیونالیسم کردی محسوب می شود. در همسایگی استان آذربایجان غربی استان کردستان قرار گرفته است. هر چه از مهاباد به سمت شمال و از استان کردستان به سمت جنوب برویم، اختلافات گویشی گویشهای مختلف کردی بیشتر می شود که این اختلافات بسیار بیشتر از گویشهای موجود در گیلان و مازندران است. آیا این موضوع منطقی به نظر می رسد که اهالی کردی زبان مهاباد به دلیل وجود استانی به نام کردستان و با بهانه قرار دادن اختلافات گویشی با گویشوران این استان، از کردی نامیدن زبان خود امتناع کرده و زبان خود را بر اساس نام استان خود«آذربایجانی غربی» یا از روی نام شهر خود «مهابادی»، به نام طابفه خود «مکریانی» یا هر نامی دیگری غیر از نام بومی کردی بنامند؟! از جمله تفاوت های گویشی مهم در میان گویشهای کردی می توان به موارد زیر اشاره کرد: در گویش کورمانجی ساختار ارگاتیو (ساختاری که در آن فعل متعدی از نظر دستوری به جای فاعل با مفعول مطابقت می کند) و جنس دستوری ( قواعد صرفی جدا برای مذکر و مونث و مذکر یا مونث بودن اسم) وجود دارد. در گویش سورانی ساختار ارگاتیو کمتر از کورمانجی دیده می شود و جنس دستوری در این گویش وجود ندارد. در گویش کلهری نه ساختار ارگاتیو وجود دارد و نه جنس دستوری. مسائل یاد شده اختلافات مهم گویش های مختلف زبان کردی هستند... اختلافات دیگری در مسائل دستوری به صورت جزئی تر و اختلافات واجی و واژگانی، حروف اضافه ضمایر و... در گویشهای مختلف این زبان دیده می شود، برای مثال در ساختار مضارع استمراری در گویش کورمانجی پیش فعل (پیشوند تصریفی) « د da» در گویش اردلانی پیش فعل « ا a » به کار می رود و در گویش کلهری زمان مضارع استمراری بدون پیش فعل صرف می شود؛ این سه جمله در گویشهای مختلف کوردی به معنی «من می گویم» است: « از دبئژم az dabezhem» ، « من ائژم men aezhem»، «من اوشم men ushem»... متاسفانه در پی نهادینه شدن تفکر مرکزگرایانه در بین ایرانیان در مقیاسی کوچکتر عده ای تصور می کنند گویش گیلان فقط گویش رشتی و گویش مازندران فقط گویش ساروی است و گویش های میان این دو مرکز استان ترکیبی از این دو اند، حال آنکه گویشهای مختلف به یک اندازه ارزش دارند و چه بسا مواردی در گویشهای میان دو مرکز استان دیده می شود که صورت اصیل تر را حفظ کرده اند؛ برای مثال واژه «گوزگا» در غرب گیلان به معنی «قورباغه» در فارسی تهرانی، معادل «وگ» در شرق و مرکز مازندران است؛ ساکنین شهرهای مرزی استان های گیلان و مازندران یعنی چابکسر و سختسر به قورباغه «وزغ» می گویند که در غرب گیلان تبدیل و>>گ و در شرق مازندران حذف «ز» رخ داده است و صورت شبیه تر به واژه باستانی vazaqa در منتها الیه شرقی گیلان و غربی مازندران حفظ شده است ( ریشه واژه « vaz» به معنی پریدن است که با پسوند اسم ساز aka باستانی به vazaqa تبدیل شده است. البته این مساله نسبی بوده و در هر گویشی کلمات و نکات دستوری یافت می شود که صورت قدیمی تر را حفظ کرده یا منحصر به همان گویش باشند و اینکه کسی بگوید فلان گویش ترکیبی از دو گویش دیگر است و خود اصالت ندارد اساساً نادرست به نظر می رسد؛ بنابراین در هر دو استان و استانهای همجواری که گویشوران زبان گیلکی در آنها زندگی می کنند چندین گویش متفاوت و لهجه های بسیار وجود دارد و اگر قرار باشد تفاوت های گویشی بین گویشهای مختلف زبان گیلکی، تفاوت زبانی فرض شود، نه فقط دو زبان گیلانی و مازندرانی، بلکه می بایست چندین زبان در این مناطق در نظر گرفته شود... البته تفاوت های موجود در حد تفاوت گویشی بوده و کلیت دستور زبان در گویشهای مختلف یکسان است. برای مثال در قالب جمله ای دستور زبان در گویشهای مختلف را بررسی می کنیم:
فارسی تهرانی: برادر بزرگ من از سر کار داشت می اومد که پدرت رو دید.
فومن: می پیلله برار کرأ کار ˇ سر ˇ جه آمویی کی تی پئر’ بیدی.
رشت: می پیلله برار کرأ کارˇ سر ˇ جه امؤن دبو کی تی پئر’ بیدی
رودسر: می پیلا برار کار ˇ سر جی هما دبؤ که تی پیئر’ بدی
سختسر: می گت ˇ برار کار ˇ سر جی هما دبا که تی پیئر’ بئدی
چالوس: می گت برار کار سر جا دره امیه که تی پیئر’ بدیه
آمل: مه گته برار کارˇ سر ˇ جا دییه اموئه که ته پیئر’ بدیه
همانطور که مشاهده می کنید با وجود اختلافات جزئی دستوری و تفاوت در کلمات ، ساختار کلی زبان در گویشهای مختلف مشابه است؛ از جمله ضمایر ملکی، ترتیب صفت و موصوف و مضاف و مضاف الیه، ترتیب قرار گرفتن حرف اضافه، آمدن پیش فعل "ب" در زمان ماضی ساده، استفاده از مصدر «دبؤن/دوین/دیین» برای زمان مستمر در اکثر گویشها.
در گیلکی گاهی برای یک کلمه طیفی مانند این را شاهدیم: «سؤخته،بونه،بیشتی،رندی» معادل «ته دیگ» در فارسی تهرانی، گاهی اختلاف کلمات در مصوتهاست است مانند :« خاخور،خاخؤر،خاخر» معادل «خاهر/خار (خواهر)» در فارسی تهرانی، گاهی نیز تغییرات واجی در کلمات گویشهای مختلف مشاهده می شود مانند: «چچ، چاش، کاش، کاشن، کاشم» معادل «خزه» در گویش تهرانی
زبان فارسی. گاهی شباهت هایی در گویشهای دور از هم دیده می شود که در مناطق میان این گویشها وجود ندارد:
مثلا در دستور شناسه های غرب گیلان و شرق مازندران در اول شخص مفرد و جمع : غرب گیلان: خوسیمی / شرق گیلان : خؤسیم / شرق مازندران: خسممی ...غرب گیلان: دارمه / شرق گیلان: دأنم / شرق مازندران: دارمه...
در تحول واجی، واکه تحول یافته «ۋü» به «ای i» در کلمات «تندیر/دیر» در آمل و رودبار یکجور تلفظ می شوند در حالی که بین این مناطق واکه های «ۋü» و «او u» وجود دارد... یا شباهت واژگانی، برای مثال در غرب گیلان «زرزنگ» معادل واژه شرق مازندرانی «زرزم» است و در بین این مناطق کلمات «سیفتال،مائاز، کنگلی» بکار می رود.
در ادامه به برخی از شبهاتی که در مورد نام گیلکی برای نام زبان مردم مازندران مطرح می شود می پردازیم:
برخی از دوستان مازندرانی در پاسخ به این پرسش که چرا برای نامیدن زبان از نامهای مازنی،مازندرانی، تبری و.. به جای نام متداول گیلکی/گلکی استفاده می کنید، می گویند نام «گلکی» توسط افراد بی سواد به کار گرفته می شود و اشتباه است ! سوالی که در مورد این ادعا مطرح می شود این است که چگونه می شود برای شنیدن اصیل ترین کلمات و اصطلاحات زبانی خود به همین افراد که کمتر تحت تآثیر زبان و فرهنگ فارسی قرار دارند مراجعه شود اما نام همین زبان را از خود آنها قبول نکرد؟! ذکر این نکته هم لازم است که همه گیری کسب سواد آکادمیک مربوط به چند دهه اخیر است و تقریبا بین اکثریت انسانهای جهان با تقدم و تاخر موضوعی جدید به حساب می آید؛ اگر قرار بود خلق های مختلف در پی با سواد شدن با بی سواد دانستن اسلاف خود، نام زبانشان را عوض کنند، نام همه زبانها باید عوض می شد، حال آنکه هویت ریشه هایی است که از طریق نیاکان و با آخرین حلقه واسط والدین به ما رسیده است.
برخی این استدلال را مطرح می کنند که چون مرکز نشینان یا به تعبیری تهرانی ها به کل استان های گیلان و مازندران، «رشت» یا «شمال» می گفتند نام زبان در بین مردم مازندران به گیلکی/گلکی معروف شده است! برای رد این ادعا باید گفت اگر قرار بود نامی، با اینگونه نامیدن استانهای گیلان و مازندران جا بیفتد، می بایست همان لغات با «ی» نسبت جا می افتاد و مردم مازندران زبان خود را رشتی یا شمالی می نامیدند و نه گیلکی/گلکی؛ چراکه مرکز نشینان هرگز مازندران را با نام گیلان نمیشناسند. در ثانی ارتباط گسترده مرکزنشینان با گیلان و مازندران که بیشتر برای تفریح و تفرج به این مناطق سفر می کنند، در پی ساخت راه های دسترسی آسان و مربوط به چند دهه اخیر است و طبق شواهد پیش از آن هم الفاظ گیل و گیلکی در مازندران وجود داشته، از این گذشته بسیار دور از ذهن است که لغتی تازه ساخت با این شاملیت و در دور افتاده ترین روستاهای مازندران، گلستان و سمنان استفاده شود.
برخی دوستان این بحث را به میان می آورند که اگر ملاک گیلکی/گلکی نامیدن زبان توسط مردم مازندران است، این مردم اهالی و گویشهای استان گیلان را با نام رشتی می شناسند و در ادامه می گویند: چطور است استعمال نام گیلکی/گلکی توسط مازندرانیان را موجه می دانید اما نام نهادن رشتی برای گویشها و اهالی مردم گیلان را شامل و حجت نمی دانید؟! در پاسخ باید عرض شود اینکه مردم مازندران زبان خود را گیلکی/گلکی می نامند اطلاعاتی است که در مورد خودشان می دهند که قابل استناد است اما رشتی نامیدن کل مردم استان گیلان اطلاعاتی است که در مورد افراد دیگری داده می شود که به دلیل عدم شناخت کافی از آنها ( مردم استان گیلان) این مساله به وجود آمده است. در استان گیلان هم به مردم شرق مازندران «آملی بابلی» می گفتند و این مطلب نیز به دلیل عدم شناخت کافی نسبت به مازندران به وجود آمده است. علت به کار بردن نام های «رشتی» و «آملی بابلی» احتمالا به سبب پر جمعیت بودن این شهرهاست. بنابراین بهترین مرجع برای کسب اطلاعات هویتی از یک منطقه رجوع به همان منطقه است نه اطلاعاتی که افراد مناطق دیگر می دهند که لزوما درست نیست.
موضوع دیگری که دوستان مطرح می کنند این است که نام گیل و گیلکی از نام پادشاهان گیلانی تبار بین مردم جا افتاده است. ابتدا باید این را مطرح کنیم که سلسله های مورد نظر مانند دابویگان و پادوسبانان در سالهای اولیه ظهور اسلام در مازندران حکومت داشتند و نام تبری که در متون تاریخی برای نام زبان ثبت شده مربوط به سده های بعدی است و از دوران پیش از اسلام از نام زبان ( و نه منطقه) خبری در دست نیست؛ بنابراین دور از ذهن به نظر می رسد که به واسطه حکومتی ابتدا نام گیلکی جا افتاده باشد ولی در سده های بعد نام تبری ثبت شود و در دوران معاصر باز هم نام گیلکی موجود باشد! در ثانی پادشاهان فارس و عرب و ترک نیز برای مدتی بر مردم مازندران مسلط شده اند اما با وجود تاثیر پذیری در حد واژگان هرگز نام زبان و قوم به عربی ، فارسی یا ترکی تبدیل نشد و علی الاصول هویت مساله ای نیست که با تسلط حاکمان به راحتی عوض شود. نفس پذیرا شدن مازندرانیان از شاهان گیلانی الاصل و برعکس پذیرا شدن مردم گیلان از حاکمان مازندرانی خود گواه غریبه ندانستن همدیگر است؛ چرا که سابقه جنگهای ایران با دیوهای مازندران یا جنگهای اعراب با مردم دارالمرز مؤید این است که مازندرانیان به راحتی دست درازی غریبه ها را نمی پذیرفتند؛ همچنان که در طی تاریخ نیز زمانی که حاکمان دیلمستان و تبرستان و گیلان در تنگنا قرار می گرفتند و نیاز به کمک داشتند به سرزمین یکدیگر پناه می بردند و از هم نیرو می گرفتند.
دوستان ما با بهانه قرار دادن اختلاف تلفظ گیلکی با گلکی اصرار بر نادرست خواندن نام گیلکی برای مردم مازندران را دارند؛ در این رابطه ذکر چند نکته ضروری است: 1- اختلاف لهجه ای که باعث تلفظ های مختلف این کلمه می شود در استان گیلان هم وجود دارد و بسیاری از گویشوران گیلانی زبان گیلکی، زبان خود را «گیلیکی» می نامند. 2- تلفظ گیلکی در مناطق شرقی گیلان و غربی مازندران (حداقل تا شهرستان نور) کاربرد دارد؛ این لفظ بین دو استان مشترک بوده و از نظر مساحت، استان مازندران سطح کاربرد بیشتری از این تلفظ را داراست. 3- مناطقی در مرکز و شرق مازندران وجود دارند که نام «گیل» در آنها دیده می شود 4- در متون مربوط به مازندران، نام قومیت مردم «گیل» ثبت شده است. 5- تلفظ نام «کرد» در گویشهای مختلف زبان کردی نیز کمی تفاوت دارد ( kord/ kurd ) و در زبان فارسی متناسب با الگوهای آوایی این زبان لفظ «کُردی» و از بین الفاظ «گیلیکی، گیلکی، گلکی» تلفظ «گیلکی» برای گویشور فارسی زبان راحت تر است. 6- هدف از مطرح کردن وجود نام «گیل» در مرکز و شرق مازندران به هیچ وجه زیر سوال بردن لفظ «گلکی» نیست بلکه هدف حساسیت زدایی از وجود اختلاف واکه ای بین «i» و «e» در تلفظ نام زبان است که در گویشهای مختلف با تفاوت جزئی وجود دارد. بر این اساس اگر یک شرق مازندرانی زبان یک غرب گیلانی را «گلکی» و یک غرب مازندرانی زبان یک شرق مازندرانی را «گیلکی» خطاب کند طبق الگوی لهجه خودش این کار را کرده و عملکردی طبیعی رخ داده است.
موضوع دیگری که برخی عزیزان مطرح می کنند این است که چون ممکن است عده ای با به کار بردن لفظ گیلکی به اشتباه فکر کنند مازندران زیر مجموعه گیلان است از این نام استفاده نمی کنند؛ سوالی که مطرح می شود اینست: آیا صحیح است به خاطر احتمال کج فهمی عده ای از اصول خود دست بکشیم؟ مثلا آیا درست است که یک مسلمان شیعه به خاطر اینکه نام اسلام بر روی مسلمان سنی هم وجود دارد از نام «مسلمان» کوتاه بیاید و بگوید من مسلمان نیستم و فقط شیعه هستم؟ یا یک یزدی از فارسی خواندن زبان خود خودداری کند تا عده ای فکر نکنند او اهل استان فارس است؟ یا یک ایرانی غیر فارس به دلیل اینکه عده ای به اشتباه ایران را برابر فارس می دانند ایرانی بودن خود را انکار کند؟
از جمله نام هایی که به عنوان جایگزین نام بومی گیلکی/گلکی به عنوان نام زبان مردم مازندران مطرح می شود می توان به تبری،مازنی، مازندرانی، محلی و شمالی اشاره کرد. از این میان نامهای مازنی و مازندرانی به عنوان نام زبان ( و نه مکان) جعلی قرن اخیرند و با این کاربرد، اصالتی ندارند. نام محلی نیز ادامه تفکر درجه دو دانستن و گویش و لهجه خواندن زبانهای غیر فارسی ساخته شده و از این گذشته نامی عام بوده و نمی تواند نام مناسبی برای یک زبان اصیل باشد. نام شمالی هم با محور قائل شدن برای مرکز اصالت هویت بومی مردم مازندران را نشانه گرفته است. برای روشن شدن مفهوم شمالی می توان این مقایسه را انجام داد: فرض کنید نام شخصی x ، نام برادر او y و نام پسر عموی وی z است؛ چه دلیلی وجود دارد که به جای نام اصلی او، از نام «برادر y» یا «پسرعموی z» برای نامیدن او استفاده کنیم؟ شمال نامیست که با مبدأ قرار دادن مرکز و سنجیدن همه چیز با آن ساخته شده و هرگز نام مناسبی نیست. اما نام تبری در کنار نام دیلمی کاربردی تاریخی دارد و می توان در کنار نام زبان گیلکی برای مشخص کردن گویش مردم مازندران از این لفظ استفاده کرد.
برای روشن شدن ارتباط تاریخی گویشی گویشهای استان گیلان و مازندران چند نکته را از اطلاعات آمده در کتاب «متون طبری» دکتر حبیب برجیان ذکر می کنیم: «علی پیروجه» و «دیواره وز یا مسته مرد» دو تن از شعرایی هستند که سروده هایی تحت عنوان «اشعار تبری» از آنها به جا مانده است. نکته حائز اهمیت این است که ابیات به جا مانده از آنها شعرهایی بوده که در دربار شاه دیلمی سروده شده است! حتی نام «دیواره وز» هم به دلیل پریدن و افتادن از دیوار توسط عضدالدوله دیلمی به او داده شده است! وی پس از مرگ عضد الدوله از بغداد به گرگان رفت و در دربار قابوس شمس المعالی شعر گفت و لقب «مسته مرد» را از این شاه دریافت کرد. یعنی تفاوت دو گویش تبری و دیلمی در حدی بوده که از آثار ادبی و فرهنگی هم استفاده می کردند. اما نکته جالبتر از این در کتاب متون طبری وجود دارد که می تواند بسیاری از ابهامات را رفع کند. در این کتاب متون ترجمه و تفسیری قرآنی تحت عنوان «قرآن زیدی به زبان طبری» آمده است که نسخه خطی آن به شماره 17982 در کتابخانه مجلس محفوظ است. آقای حبیب برجیان با استناد به نظر «شهاب الدین الحسینی النجفی مرعشی» این کتاب را طبری دانسته و به تحلیل متن آن پرداخته است. در همان سال 1388 که کتاب آقای برجیان منتشر شده است، کتاب دیگری تحت عنوان «تفسیر کتاب الله» با مقدمه «محمد عمادی حائری» چاپ شده که شماره نسخه خطی کتابخانه مجلس، همان 17982 است! اینبار با بررسی نظرات افراد مختلف نام نویسنده کتاب «ابوالفضل شهردویر دیلمی» ثیت شده است! با توجه به همزمانی چاپ دو کتاب این طور به نظر می رسد که آقای برجیان از نظرات افراد مختلف و دیلمی بودن نویسنده کتاب باخبر نبوده است و آنقدر این گویش را شبیه گویش تبرستان دیده که فکر کرده گویش نویسنده کتاب تبری بوده است!
اما چه نشانه هایی از کاربرد واژه «گیل» در مازندران وجود دارد؟
در قسمت «دیباچه بازمانده گویش طبری» از اثری تحت عنوان «واژه نامه تبری»نوشته دکتر صادق کیا که در سال «1327» چاپ شده است، اینطور آمده: « در سرزمینی که امروز به نام مازندران خوانده می شود به گویشی سخن می گویند که به نام مازندرانی شهرت دارد و نویسندگان پیشین آنرا «طبری» خوانده اند. مازندرانیان خود را گیلک یا گیل و زبان خود را گیلکی می نامند و گروهی از ایشان در خاور مازندران خود را تات و زبان خود را تاتی می خوانند.» وی در پاورقی در مورد تات اینگونه توضیح می دهد: « در جاهایی که فارسی زبانان (کسانی که بگویشهای ایرانی سخن می گویند) با ترک زبانان هم سایه شده اند به نام تات خوانده می شوند»
در استان گیلان هم در مناطقی به زبان خود تاتی می گویند که دستور زبان این مناطق با گویشهای دیگر زبان گیلکی همخوانی دارد... در استان اردبیل نیز عده ای با نام تات شناخته که دستور زبانشان با زبان تالشی همخوانی دارد... یک زبان تاتی دیگر در قفقاز وجود دارد که جزء زبانهای جنوب غربی ایران دسته بندی می شود! به طور کلی تاتی به گونه های مختلفی از زبانهای ایرانی اتلاق می شود که با توجه به شواهد نامی مقابل زبان ترکی بوده است. از نظر دستوری این زبانها هویت زبانی واحدی را نشان نمیدهند.
قولی که از صادق کیا نقل شد مربوط به سده معاصر است، اما شواهد تاریخی نیز نشان دهنده این است که نام «گیل» در مازندران نیز به صورت بومی کاربرد داشته است. مثلا در قرن سوم هجری مازیار به خلیفه عباسی اینطور می نویسد : « از گیل گیلان، اسپهبد اسپهبدان خرشاه ( جرشاه؟ گرشاه؟ = شاه کوهستان؟) محمد بن قارن مولای امیرالمومنین» و مأمون در جواب نامه می نویسد: « از عبدالله مأمون به گیل گیلان اسپهبد اسپهبدان...»
نکته جالب اینست که مازیار نه اصالتا گیلانی است و نه بر گیلان حکومت داشته است و گیلان مشاهده شده در نامه ها در قیاس با «اسپهبدان» که جمع اسپهبد است نه به معنی منطقه جغرافیایی بلکه در معنی «گیل ها» آمده است.
در شرف نامه خمسه نظامی در قسمت رسیدن اسکندر به کشور روس بیتی اینچنین وجود دارد: «زریوند گیلی ز مازندران/ نیال یل از کشور خاوران» در ابیاتی بعدی این شخص با نامهای «زریوند مازندرانی» و «سالار گیلی» معرفی می شود؛ واضح است که شخص گیلی بوده و موطنش مازندران و این دو با هم تناقضی ندارند همانطور که مازندرانی بودن مازیار و مردم مازندران با گیل بودنشان منافاتی ندارد.
مورد دیگری در کتیبه برج لاجیم در شهرستان سوادکوه که به زبان پهلوی ساسانی ثبت شده وجود دارد که نام صاحب مقبره «ابوالگیل شهریار بن عباس بن شهریار» ثبت شده است.
نام «گیل» در نام مناطق جغرافیای مختلف از غرب تا شرق مازندران دیده می شود:
«گیل خواران» نام بخشی در شهرستان جویبار است.
گیل کلا نام روستایی از دهستان نوکندکلا قائمشهر است.
گیل آباد نام روستایی از دهستان قره طغان شهرستان نکا می باشد.
گیل نه (گیلانده) روستایی در دهستان میانرود شهرستان نور است.
گیل کلا از دهستان زانوس رستاق شهرستان نوشهر است.
گیلک روستایی از توابع زیرآب سوادکوه می باشد.
گیل کلا از دهستان لاله آباد شهرستان بابل است.
گیل کلا از توابع اسفیورد شوراب ساری است.
گیل کلا نام روستایی از توابع کلارستاق چالوس می باشد.
نشانه دیگری که می توان به آن اشاره کرد، باد معروفی در گیلان و مازندران است که با نام «گیل وا» شناخته می شود و جهت وزش آن از سمت شرق به غرب است. با توجه به اینکه «خزری» ، بادی است که از سمت شمال غربی می زود و بر اساس اسناد تاریخی محل استقرار قوم خزر در همان جهت است همچنین با توجه به اینکه «کو وا» بادی است که از سمت کوه می وزد می توان نتیجه گرفت نام گذاری این بادها بر اساس مبدا وزش بوده و نام «گیل وا» ماخوذ از نام گیل های ساکن در مازندران است.
با توجه به توضیحات ارائه شده، نام های «گیل» و «گیلکی» به همان اندازه که به گیلان تعلق دارد، متعلق به مازندران نیز هست و هیچ شخص، طایفه و استانی حق انحصار این نام را ندارد؛ از طرف دیگر انکار این نام نیز به مثابه پشت کردن به هویت بومی و نوعی خودزنی می نماید. در مورد تفاوت های موجود قابل طرح در مورد مردم مناطق مختلف گیلکی زبان هم باید گفت: دو برادر دوقلوی همسان که از یک پدر و مادرند، ممکن است تفاوت هایی با هم داشته باشند چه رسد به مردم دو روستا، دو شهر و دو منطقه جغرافیایی؛ همانطور که تفاوت های دو برادر نافی برادریشان نیست تفاوت های گویشی، خلق و خویی و... گیلکی زبانان نیز نفی کننده هم زبان بودنشان نیست. شباهت نام گیلکی و نام استان گیلان به این معنی نیست که این نام مختص به گیلان است؛ همانطور که در مقیاس کوچکتر وجود شهرستان تالش در استان گیلان به این معنی نیست که زبان مردم لنکران یا بومیان آستارا تالشی نمی باشد، یا در مقیاسی مشابه وجود استان کردستان به معنی کردی زبان نبودن مردم ایلام و کرمانشاه نیست. یا در مقیاسی بزرگتر وجود کشور عربستان تناقضی با عربی زبان بودن مردم یمن یا عراق ندارد. بر اساس منابع تاریخی و واقعیت های موجود، می توان گفت تبرستان، گیلان و دیلمستان هر یک مختصات خود را دارند؛ گیلان گیلان است، دیلمستان دیلمستان است و تبرستان تبرستان و اگر کسی ادعا کند که مازندران گیلان است سخنی گزاف و نادرست گفته، اما شباهت های این سه در حدی است که از آنها یک کلیت واحد می سازد؛ کلیتی که با تعلقی برابر برای آحاد اجزایش تعریف می شود... امید است دوستان مازندرانی که امر بر ایشان مشتبه شده و نام بومی و متداول زبان خود را اشتباه می دانند، با بررسی و تحلیل اطلاعات آمده در این نوشته و شواهد احتمالی دیگری که از قلم افتاده است، به نتیجه ای راهگشا و نافع برسند... و ید الله مع الجماعة.
فرهنگ کرمی
1 کورچ ما 1590
منابع:
کیا، صادق – واژه نامه طبری
سبزعلیپور، جهاندوست – فرهنگ تاتی
هاشمی تکلیمی، نورالدین –پژوهشی در گویش رودباری
آهی، محمد/ سیفی، رویا – بررسی ساختار ارگاتیو در گویش تاتی دِرَو
پهلوان، چنگیز – خود آموز کردی کرمانجی
برجیان، حبیب – متون طبری – فصلنامه آیینه میراث ضمیمه شماره 15 – سال 1388
ابن شهر دویر دیلمی، ابوالفضل/ با مقدمه عمادی حائری،محمد – تفسیر کتاب الله – کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی - سال 1388
کار گروه مؤلفان، زیر نظر نصری اشرفی،جهانگیر - فرهنگ واژگان تبری
ابن جریر طبری، محمد – ترجمه پاینده، ابوالقاسم – تاریخ طبری
ابن اسحاق یعقوبی، محمد – ترجمه آیتی، محمد ابراهیم – تاریخ یعقوبی
سایت گنجور : http://www.ganjoor.net
سایت فرهنگ لغت مازندارنی : http://www.tabarestan.ir
برچسبها: گیلکی, گلکی, نام زبان مردم مازندران, تبری, مازنی
به کار گیری کلمه «دوست» برای کسانی که لفظ گیلکی را اشتباه می دانند نه یک کنایه یا تعارف، بلکه به معنای واقعی کلمه یار و همراه است؛ چرا که در وضع موجود و فترت و رخوت اکثریت جامعه، ایشان از فعالان فرهنگی هستند و به نظر می رسد به سبب مشتبه شدن امر بر ایشان که این لفظ مخصوص گیلان است و به کار برندگان این لفظ قصد استحاله فرهنگی مازندران در گیلان را دارند، بعضاً در موضع تدافعی قرار گرفته و از باب انکار نام بومی «گیلکی/گلکی» در می آیند.
برای ورود به بحث و ارائه پاسخ به شبهاتی که توسط دوستان یاد شده مطرح می شود، ابتدا مقایسه ای را مطرح می کنیم.
یکی از شهرهای مهم کردنشین در ایران شهر مهاباد است که طبق تقسیمات کشوری در استان آذربایجان غربی قرار دارد. این شهر گویشی غنی از زبان کردی داشته و یکی از پایگاه های ناسیونالیسم کردی محسوب می شود. در همسایگی استان آذربایجان غربی استان کردستان قرار گرفته است. هر چه از مهاباد به سمت شمال و از استان کردستان به سمت جنوب برویم، اختلافات گویشی گویشهای مختلف کردی بیشتر می شود که این اختلافات بسیار بیشتر از گویشهای موجود در گیلان و مازندران است. آیا این موضوع منطقی به نظر می رسد که اهالی کردی زبان مهاباد به دلیل وجود استانی به نام کردستان و با بهانه قرار دادن اختلافات گویشی با گویشوران این استان، از کردی نامیدن زبان خود امتناع کرده و زبان خود را بر اساس نام استان خود«آذربایجانی غربی» یا از روی نام شهر خود «مهابادی»، به نام طابفه خود «مکریانی» یا هر نامی دیگری غیر از نام بومی کردی بنامند؟! از جمله تفاوت های گویشی مهم در میان گویشهای کردی می توان به موارد زیر اشاره کرد: در گویش کورمانجی ساختار ارگاتیو (ساختاری که در آن فعل متعدی از نظر دستوری به جای فاعل با مفعول مطابقت می کند) و جنس دستوری ( قواعد صرفی جدا برای مذکر و مونث و مذکر یا مونث بودن اسم) وجود دارد. در گویش سورانی ساختار ارگاتیو کمتر از کورمانجی دیده می شود و جنس دستوری در این گویش وجود ندارد. در گویش کلهری نه ساختار ارگاتیو وجود دارد و نه جنس دستوری. مسائل یاد شده اختلافات مهم گویش های مختلف زبان کردی هستند... اختلافات دیگری در مسائل دستوری به صورت جزئی تر و اختلافات واجی و واژگانی، حروف اضافه ضمایر و... در گویشهای مختلف این زبان دیده می شود، برای مثال در ساختار مضارع استمراری در گویش کورمانجی پیش فعل (پیشوند تصریفی) « د da» در گویش اردلانی پیش فعل « ا a » به کار می رود و در گویش کلهری زمان مضارع استمراری بدون پیش فعل صرف می شود؛ این سه جمله در گویشهای مختلف کوردی به معنی «من می گویم» است: « از دبئژم az dabezhem» ، « من ائژم men aezhem»، «من اوشم men ushem»... متاسفانه در پی نهادینه شدن تفکر مرکزگرایانه در بین ایرانیان در مقیاسی کوچکتر عده ای تصور می کنند گویش گیلان فقط گویش رشتی و گویش مازندران فقط گویش ساروی است و گویش های میان این دو مرکز استان ترکیبی از این دو اند، حال آنکه گویشهای مختلف به یک اندازه ارزش دارند و چه بسا مواردی در گویشهای میان دو مرکز استان دیده می شود که صورت اصیل تر را حفظ کرده اند؛ برای مثال واژه «گوزگا» در غرب گیلان به معنی «قورباغه» در فارسی تهرانی، معادل «وگ» در شرق و مرکز مازندران است؛ ساکنین شهرهای مرزی استان های گیلان و مازندران یعنی چابکسر و سختسر به قورباغه «وزغ» می گویند که در غرب گیلان تبدیل و>>گ و در شرق مازندران حذف «ز» رخ داده است و صورت شبیه تر به واژه باستانی vazaqa در منتها الیه شرقی گیلان و غربی مازندران حفظ شده است ( ریشه واژه « vaz» به معنی پریدن است که با پسوند اسم ساز aka باستانی به vazaqa تبدیل شده است. البته این مساله نسبی بوده و در هر گویشی کلمات و نکات دستوری یافت می شود که صورت قدیمی تر را حفظ کرده یا منحصر به همان گویش باشند و اینکه کسی بگوید فلان گویش ترکیبی از دو گویش دیگر است و خود اصالت ندارد اساساً نادرست به نظر می رسد؛ بنابراین در هر دو استان و استانهای همجواری که گویشوران زبان گیلکی در آنها زندگی می کنند چندین گویش متفاوت و لهجه های بسیار وجود دارد و اگر قرار باشد تفاوت های گویشی بین گویشهای مختلف زبان گیلکی، تفاوت زبانی فرض شود، نه فقط دو زبان گیلانی و مازندرانی، بلکه می بایست چندین زبان در این مناطق در نظر گرفته شود... البته تفاوت های موجود در حد تفاوت گویشی بوده و کلیت دستور زبان در گویشهای مختلف یکسان است. برای مثال در قالب جمله ای دستور زبان در گویشهای مختلف را بررسی می کنیم:
فارسی تهرانی: برادر بزرگ من از سر کار داشت می اومد که پدرت رو دید.
فومن: می پیلله برار کرأ کار ˇ سر ˇ جه آمویی کی تی پئر’ بیدی.
رشت: می پیلله برار کرأ کارˇ سر ˇ جه امؤن دبو کی تی پئر’ بیدی
رودسر: می پیلا برار کار ˇ سر جی هما دبؤ که تی پیئر’ بدی
سختسر: می گت ˇ برار کار ˇ سر جی هما دبا که تی پیئر’ بئدی
چالوس: می گت برار کار سر جا دره امیه که تی پیئر’ بدیه
آمل: مه گته برار کارˇ سر ˇ جا دییه اموئه که ته پیئر’ بدیه
همانطور که مشاهده می کنید با وجود اختلافات جزئی دستوری و تفاوت در کلمات ، ساختار کلی زبان در گویشهای مختلف مشابه است؛ از جمله ضمایر ملکی، ترتیب صفت و موصوف و مضاف و مضاف الیه، ترتیب قرار گرفتن حرف اضافه، آمدن پیش فعل "ب" در زمان ماضی ساده، استفاده از مصدر «دبؤن/دوین/دیین» برای زمان مستمر در اکثر گویشها.
در گیلکی گاهی برای یک کلمه طیفی مانند این را شاهدیم: «سؤخته،بونه،بیشتی،رندی» معادل «ته دیگ» در فارسی تهرانی، گاهی اختلاف کلمات در مصوتهاست است مانند :« خاخور،خاخؤر،خاخر» معادل «خاهر/خار (خواهر)» در فارسی تهرانی، گاهی نیز تغییرات واجی در کلمات گویشهای مختلف مشاهده می شود مانند: «چچ، چاش، کاش، کاشن، کاشم» معادل «خزه» در گویش تهرانی
زبان فارسی. گاهی شباهت هایی در گویشهای دور از هم دیده می شود که در مناطق میان این گویشها وجود ندارد:
مثلا در دستور شناسه های غرب گیلان و شرق مازندران در اول شخص مفرد و جمع : غرب گیلان: خوسیمی / شرق گیلان : خؤسیم / شرق مازندران: خسممی ...غرب گیلان: دارمه / شرق گیلان: دأنم / شرق مازندران: دارمه...
در تحول واجی، واکه تحول یافته «ۋü» به «ای i» در کلمات «تندیر/دیر» در آمل و رودبار یکجور تلفظ می شوند در حالی که بین این مناطق واکه های «ۋü» و «او u» وجود دارد... یا شباهت واژگانی، برای مثال در غرب گیلان «زرزنگ» معادل واژه شرق مازندرانی «زرزم» است و در بین این مناطق کلمات «سیفتال،مائاز، کنگلی» بکار می رود.
در ادامه به برخی از شبهاتی که در مورد نام گیلکی برای نام زبان مردم مازندران مطرح می شود می پردازیم:
برخی از دوستان مازندرانی در پاسخ به این پرسش که چرا برای نامیدن زبان از نامهای مازنی،مازندرانی، تبری و.. به جای نام متداول گیلکی/گلکی استفاده می کنید، می گویند نام «گلکی» توسط افراد بی سواد به کار گرفته می شود و اشتباه است ! سوالی که در مورد این ادعا مطرح می شود این است که چگونه می شود برای شنیدن اصیل ترین کلمات و اصطلاحات زبانی خود به همین افراد که کمتر تحت تآثیر زبان و فرهنگ فارسی قرار دارند مراجعه شود اما نام همین زبان را از خود آنها قبول نکرد؟! ذکر این نکته هم لازم است که همه گیری کسب سواد آکادمیک مربوط به چند دهه اخیر است و تقریبا بین اکثریت انسانهای جهان با تقدم و تاخر موضوعی جدید به حساب می آید؛ اگر قرار بود خلق های مختلف در پی با سواد شدن با بی سواد دانستن اسلاف خود، نام زبانشان را عوض کنند، نام همه زبانها باید عوض می شد، حال آنکه هویت ریشه هایی است که از طریق نیاکان و با آخرین حلقه واسط والدین به ما رسیده است.
برخی این استدلال را مطرح می کنند که چون مرکز نشینان یا به تعبیری تهرانی ها به کل استان های گیلان و مازندران، «رشت» یا «شمال» می گفتند نام زبان در بین مردم مازندران به گیلکی/گلکی معروف شده است! برای رد این ادعا باید گفت اگر قرار بود نامی، با اینگونه نامیدن استانهای گیلان و مازندران جا بیفتد، می بایست همان لغات با «ی» نسبت جا می افتاد و مردم مازندران زبان خود را رشتی یا شمالی می نامیدند و نه گیلکی/گلکی؛ چراکه مرکز نشینان هرگز مازندران را با نام گیلان نمیشناسند. در ثانی ارتباط گسترده مرکزنشینان با گیلان و مازندران که بیشتر برای تفریح و تفرج به این مناطق سفر می کنند، در پی ساخت راه های دسترسی آسان و مربوط به چند دهه اخیر است و طبق شواهد پیش از آن هم الفاظ گیل و گیلکی در مازندران وجود داشته، از این گذشته بسیار دور از ذهن است که لغتی تازه ساخت با این شاملیت و در دور افتاده ترین روستاهای مازندران، گلستان و سمنان استفاده شود.
برخی دوستان این بحث را به میان می آورند که اگر ملاک گیلکی/گلکی نامیدن زبان توسط مردم مازندران است، این مردم اهالی و گویشهای استان گیلان را با نام رشتی می شناسند و در ادامه می گویند: چطور است استعمال نام گیلکی/گلکی توسط مازندرانیان را موجه می دانید اما نام نهادن رشتی برای گویشها و اهالی مردم گیلان را شامل و حجت نمی دانید؟! در پاسخ باید عرض شود اینکه مردم مازندران زبان خود را گیلکی/گلکی می نامند اطلاعاتی است که در مورد خودشان می دهند که قابل استناد است اما رشتی نامیدن کل مردم استان گیلان اطلاعاتی است که در مورد افراد دیگری داده می شود که به دلیل عدم شناخت کافی از آنها ( مردم استان گیلان) این مساله به وجود آمده است. در استان گیلان هم به مردم شرق مازندران «آملی بابلی» می گفتند و این مطلب نیز به دلیل عدم شناخت کافی نسبت به مازندران به وجود آمده است. علت به کار بردن نام های «رشتی» و «آملی بابلی» احتمالا به سبب پر جمعیت بودن این شهرهاست. بنابراین بهترین مرجع برای کسب اطلاعات هویتی از یک منطقه رجوع به همان منطقه است نه اطلاعاتی که افراد مناطق دیگر می دهند که لزوما درست نیست.
موضوع دیگری که دوستان مطرح می کنند این است که نام گیل و گیلکی از نام پادشاهان گیلانی تبار بین مردم جا افتاده است. ابتدا باید این را مطرح کنیم که سلسله های مورد نظر مانند دابویگان و پادوسبانان در سالهای اولیه ظهور اسلام در مازندران حکومت داشتند و نام تبری که در متون تاریخی برای نام زبان ثبت شده مربوط به سده های بعدی است و از دوران پیش از اسلام از نام زبان ( و نه منطقه) خبری در دست نیست؛ بنابراین دور از ذهن به نظر می رسد که به واسطه حکومتی ابتدا نام گیلکی جا افتاده باشد ولی در سده های بعد نام تبری ثبت شود و در دوران معاصر باز هم نام گیلکی موجود باشد! در ثانی پادشاهان فارس و عرب و ترک نیز برای مدتی بر مردم مازندران مسلط شده اند اما با وجود تاثیر پذیری در حد واژگان هرگز نام زبان و قوم به عربی ، فارسی یا ترکی تبدیل نشد و علی الاصول هویت مساله ای نیست که با تسلط حاکمان به راحتی عوض شود. نفس پذیرا شدن مازندرانیان از شاهان گیلانی الاصل و برعکس پذیرا شدن مردم گیلان از حاکمان مازندرانی خود گواه غریبه ندانستن همدیگر است؛ چرا که سابقه جنگهای ایران با دیوهای مازندران یا جنگهای اعراب با مردم دارالمرز مؤید این است که مازندرانیان به راحتی دست درازی غریبه ها را نمی پذیرفتند؛ همچنان که در طی تاریخ نیز زمانی که حاکمان دیلمستان و تبرستان و گیلان در تنگنا قرار می گرفتند و نیاز به کمک داشتند به سرزمین یکدیگر پناه می بردند و از هم نیرو می گرفتند.
دوستان ما با بهانه قرار دادن اختلاف تلفظ گیلکی با گلکی اصرار بر نادرست خواندن نام گیلکی برای مردم مازندران را دارند؛ در این رابطه ذکر چند نکته ضروری است: 1- اختلاف لهجه ای که باعث تلفظ های مختلف این کلمه می شود در استان گیلان هم وجود دارد و بسیاری از گویشوران گیلانی زبان گیلکی، زبان خود را «گیلیکی» می نامند. 2- تلفظ گیلکی در مناطق شرقی گیلان و غربی مازندران (حداقل تا شهرستان نور) کاربرد دارد؛ این لفظ بین دو استان مشترک بوده و از نظر مساحت، استان مازندران سطح کاربرد بیشتری از این تلفظ را داراست. 3- مناطقی در مرکز و شرق مازندران وجود دارند که نام «گیل» در آنها دیده می شود 4- در متون مربوط به مازندران، نام قومیت مردم «گیل» ثبت شده است. 5- تلفظ نام «کرد» در گویشهای مختلف زبان کردی نیز کمی تفاوت دارد ( kord/ kurd ) و در زبان فارسی متناسب با الگوهای آوایی این زبان لفظ «کُردی» و از بین الفاظ «گیلیکی، گیلکی، گلکی» تلفظ «گیلکی» برای گویشور فارسی زبان راحت تر است. 6- هدف از مطرح کردن وجود نام «گیل» در مرکز و شرق مازندران به هیچ وجه زیر سوال بردن لفظ «گلکی» نیست بلکه هدف حساسیت زدایی از وجود اختلاف واکه ای بین «i» و «e» در تلفظ نام زبان است که در گویشهای مختلف با تفاوت جزئی وجود دارد. بر این اساس اگر یک شرق مازندرانی زبان یک غرب گیلانی را «گلکی» و یک غرب مازندرانی زبان یک شرق مازندرانی را «گیلکی» خطاب کند طبق الگوی لهجه خودش این کار را کرده و عملکردی طبیعی رخ داده است.
موضوع دیگری که برخی عزیزان مطرح می کنند این است که چون ممکن است عده ای با به کار بردن لفظ گیلکی به اشتباه فکر کنند مازندران زیر مجموعه گیلان است از این نام استفاده نمی کنند؛ سوالی که مطرح می شود اینست: آیا صحیح است به خاطر احتمال کج فهمی عده ای از اصول خود دست بکشیم؟ مثلا آیا درست است که یک مسلمان شیعه به خاطر اینکه نام اسلام بر روی مسلمان سنی هم وجود دارد از نام «مسلمان» کوتاه بیاید و بگوید من مسلمان نیستم و فقط شیعه هستم؟ یا یک یزدی از فارسی خواندن زبان خود خودداری کند تا عده ای فکر نکنند او اهل استان فارس است؟ یا یک ایرانی غیر فارس به دلیل اینکه عده ای به اشتباه ایران را برابر فارس می دانند ایرانی بودن خود را انکار کند؟
از جمله نام هایی که به عنوان جایگزین نام بومی گیلکی/گلکی به عنوان نام زبان مردم مازندران مطرح می شود می توان به تبری،مازنی، مازندرانی، محلی و شمالی اشاره کرد. از این میان نامهای مازنی و مازندرانی به عنوان نام زبان ( و نه مکان) جعلی قرن اخیرند و با این کاربرد، اصالتی ندارند. نام محلی نیز ادامه تفکر درجه دو دانستن و گویش و لهجه خواندن زبانهای غیر فارسی ساخته شده و از این گذشته نامی عام بوده و نمی تواند نام مناسبی برای یک زبان اصیل باشد. نام شمالی هم با محور قائل شدن برای مرکز اصالت هویت بومی مردم مازندران را نشانه گرفته است. برای روشن شدن مفهوم شمالی می توان این مقایسه را انجام داد: فرض کنید نام شخصی x ، نام برادر او y و نام پسر عموی وی z است؛ چه دلیلی وجود دارد که به جای نام اصلی او، از نام «برادر y» یا «پسرعموی z» برای نامیدن او استفاده کنیم؟ شمال نامیست که با مبدأ قرار دادن مرکز و سنجیدن همه چیز با آن ساخته شده و هرگز نام مناسبی نیست. اما نام تبری در کنار نام دیلمی کاربردی تاریخی دارد و می توان در کنار نام زبان گیلکی برای مشخص کردن گویش مردم مازندران از این لفظ استفاده کرد.
برای روشن شدن ارتباط تاریخی گویشی گویشهای استان گیلان و مازندران چند نکته را از اطلاعات آمده در کتاب «متون طبری» دکتر حبیب برجیان ذکر می کنیم: «علی پیروجه» و «دیواره وز یا مسته مرد» دو تن از شعرایی هستند که سروده هایی تحت عنوان «اشعار تبری» از آنها به جا مانده است. نکته حائز اهمیت این است که ابیات به جا مانده از آنها شعرهایی بوده که در دربار شاه دیلمی سروده شده است! حتی نام «دیواره وز» هم به دلیل پریدن و افتادن از دیوار توسط عضدالدوله دیلمی به او داده شده است! وی پس از مرگ عضد الدوله از بغداد به گرگان رفت و در دربار قابوس شمس المعالی شعر گفت و لقب «مسته مرد» را از این شاه دریافت کرد. یعنی تفاوت دو گویش تبری و دیلمی در حدی بوده که از آثار ادبی و فرهنگی هم استفاده می کردند. اما نکته جالبتر از این در کتاب متون طبری وجود دارد که می تواند بسیاری از ابهامات را رفع کند. در این کتاب متون ترجمه و تفسیری قرآنی تحت عنوان «قرآن زیدی به زبان طبری» آمده است که نسخه خطی آن به شماره 17982 در کتابخانه مجلس محفوظ است. آقای حبیب برجیان با استناد به نظر «شهاب الدین الحسینی النجفی مرعشی» این کتاب را طبری دانسته و به تحلیل متن آن پرداخته است. در همان سال 1388 که کتاب آقای برجیان منتشر شده است، کتاب دیگری تحت عنوان «تفسیر کتاب الله» با مقدمه «محمد عمادی حائری» چاپ شده که شماره نسخه خطی کتابخانه مجلس، همان 17982 است! اینبار با بررسی نظرات افراد مختلف نام نویسنده کتاب «ابوالفضل شهردویر دیلمی» ثیت شده است! با توجه به همزمانی چاپ دو کتاب این طور به نظر می رسد که آقای برجیان از نظرات افراد مختلف و دیلمی بودن نویسنده کتاب باخبر نبوده است و آنقدر این گویش را شبیه گویش تبرستان دیده که فکر کرده گویش نویسنده کتاب تبری بوده است!
اما چه نشانه هایی از کاربرد واژه «گیل» در مازندران وجود دارد؟
در قسمت «دیباچه بازمانده گویش طبری» از اثری تحت عنوان «واژه نامه تبری»نوشته دکتر صادق کیا که در سال «1327» چاپ شده است، اینطور آمده: « در سرزمینی که امروز به نام مازندران خوانده می شود به گویشی سخن می گویند که به نام مازندرانی شهرت دارد و نویسندگان پیشین آنرا «طبری» خوانده اند. مازندرانیان خود را گیلک یا گیل و زبان خود را گیلکی می نامند و گروهی از ایشان در خاور مازندران خود را تات و زبان خود را تاتی می خوانند.» وی در پاورقی در مورد تات اینگونه توضیح می دهد: « در جاهایی که فارسی زبانان (کسانی که بگویشهای ایرانی سخن می گویند) با ترک زبانان هم سایه شده اند به نام تات خوانده می شوند»
در استان گیلان هم در مناطقی به زبان خود تاتی می گویند که دستور زبان این مناطق با گویشهای دیگر زبان گیلکی همخوانی دارد... در استان اردبیل نیز عده ای با نام تات شناخته که دستور زبانشان با زبان تالشی همخوانی دارد... یک زبان تاتی دیگر در قفقاز وجود دارد که جزء زبانهای جنوب غربی ایران دسته بندی می شود! به طور کلی تاتی به گونه های مختلفی از زبانهای ایرانی اتلاق می شود که با توجه به شواهد نامی مقابل زبان ترکی بوده است. از نظر دستوری این زبانها هویت زبانی واحدی را نشان نمیدهند.
قولی که از صادق کیا نقل شد مربوط به سده معاصر است، اما شواهد تاریخی نیز نشان دهنده این است که نام «گیل» در مازندران نیز به صورت بومی کاربرد داشته است. مثلا در قرن سوم هجری مازیار به خلیفه عباسی اینطور می نویسد : « از گیل گیلان، اسپهبد اسپهبدان خرشاه ( جرشاه؟ گرشاه؟ = شاه کوهستان؟) محمد بن قارن مولای امیرالمومنین» و مأمون در جواب نامه می نویسد: « از عبدالله مأمون به گیل گیلان اسپهبد اسپهبدان...»
نکته جالب اینست که مازیار نه اصالتا گیلانی است و نه بر گیلان حکومت داشته است و گیلان مشاهده شده در نامه ها در قیاس با «اسپهبدان» که جمع اسپهبد است نه به معنی منطقه جغرافیایی بلکه در معنی «گیل ها» آمده است.
در شرف نامه خمسه نظامی در قسمت رسیدن اسکندر به کشور روس بیتی اینچنین وجود دارد: «زریوند گیلی ز مازندران/ نیال یل از کشور خاوران» در ابیاتی بعدی این شخص با نامهای «زریوند مازندرانی» و «سالار گیلی» معرفی می شود؛ واضح است که شخص گیلی بوده و موطنش مازندران و این دو با هم تناقضی ندارند همانطور که مازندرانی بودن مازیار و مردم مازندران با گیل بودنشان منافاتی ندارد.
مورد دیگری در کتیبه برج لاجیم در شهرستان سوادکوه که به زبان پهلوی ساسانی ثبت شده وجود دارد که نام صاحب مقبره «ابوالگیل شهریار بن عباس بن شهریار» ثبت شده است.
نام «گیل» در نام مناطق جغرافیای مختلف از غرب تا شرق مازندران دیده می شود:
«گیل خواران» نام بخشی در شهرستان جویبار است.
گیل کلا نام روستایی از دهستان نوکندکلا قائمشهر است.
گیل آباد نام روستایی از دهستان قره طغان شهرستان نکا می باشد.
گیل نه (گیلانده) روستایی در دهستان میانرود شهرستان نور است.
گیل کلا از دهستان زانوس رستاق شهرستان نوشهر است.
گیلک روستایی از توابع زیرآب سوادکوه می باشد.
گیل کلا از دهستان لاله آباد شهرستان بابل است.
گیل کلا از توابع اسفیورد شوراب ساری است.
گیل کلا نام روستایی از توابع کلارستاق چالوس می باشد.
نشانه دیگری که می توان به آن اشاره کرد، باد معروفی در گیلان و مازندران است که با نام «گیل وا» شناخته می شود و جهت وزش آن از سمت شرق به غرب است. با توجه به اینکه «خزری» ، بادی است که از سمت شمال غربی می زود و بر اساس اسناد تاریخی محل استقرار قوم خزر در همان جهت است همچنین با توجه به اینکه «کو وا» بادی است که از سمت کوه می وزد می توان نتیجه گرفت نام گذاری این بادها بر اساس مبدا وزش بوده و نام «گیل وا» ماخوذ از نام گیل های ساکن در مازندران است.
با توجه به توضیحات ارائه شده، نام های «گیل» و «گیلکی» به همان اندازه که به گیلان تعلق دارد، متعلق به مازندران نیز هست و هیچ شخص، طایفه و استانی حق انحصار این نام را ندارد؛ از طرف دیگر انکار این نام نیز به مثابه پشت کردن به هویت بومی و نوعی خودزنی می نماید. در مورد تفاوت های موجود قابل طرح در مورد مردم مناطق مختلف گیلکی زبان هم باید گفت: دو برادر دوقلوی همسان که از یک پدر و مادرند، ممکن است تفاوت هایی با هم داشته باشند چه رسد به مردم دو روستا، دو شهر و دو منطقه جغرافیایی؛ همانطور که تفاوت های دو برادر نافی برادریشان نیست تفاوت های گویشی، خلق و خویی و... گیلکی زبانان نیز نفی کننده هم زبان بودنشان نیست. شباهت نام گیلکی و نام استان گیلان به این معنی نیست که این نام مختص به گیلان است؛ همانطور که در مقیاس کوچکتر وجود شهرستان تالش در استان گیلان به این معنی نیست که زبان مردم لنکران یا بومیان آستارا تالشی نمی باشد، یا در مقیاسی مشابه وجود استان کردستان به معنی کردی زبان نبودن مردم ایلام و کرمانشاه نیست. یا در مقیاسی بزرگتر وجود کشور عربستان تناقضی با عربی زبان بودن مردم یمن یا عراق ندارد. بر اساس منابع تاریخی و واقعیت های موجود، می توان گفت تبرستان، گیلان و دیلمستان هر یک مختصات خود را دارند؛ گیلان گیلان است، دیلمستان دیلمستان است و تبرستان تبرستان و اگر کسی ادعا کند که مازندران گیلان است سخنی گزاف و نادرست گفته، اما شباهت های این سه در حدی است که از آنها یک کلیت واحد می سازد؛ کلیتی که با تعلقی برابر برای آحاد اجزایش تعریف می شود... امید است دوستان مازندرانی که امر بر ایشان مشتبه شده و نام بومی و متداول زبان خود را اشتباه می دانند، با بررسی و تحلیل اطلاعات آمده در این نوشته و شواهد احتمالی دیگری که از قلم افتاده است، به نتیجه ای راهگشا و نافع برسند... و ید الله مع الجماعة.
فرهنگ کرمی
1 کورچ ما 1590
منابع:
کیا، صادق – واژه نامه طبری
سبزعلیپور، جهاندوست – فرهنگ تاتی
هاشمی تکلیمی، نورالدین –پژوهشی در گویش رودباری
آهی، محمد/ سیفی، رویا – بررسی ساختار ارگاتیو در گویش تاتی دِرَو
پهلوان، چنگیز – خود آموز کردی کرمانجی
برجیان، حبیب – متون طبری – فصلنامه آیینه میراث ضمیمه شماره 15 – سال 1388
ابن شهر دویر دیلمی، ابوالفضل/ با مقدمه عمادی حائری،محمد – تفسیر کتاب الله – کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی - سال 1388
کار گروه مؤلفان، زیر نظر نصری اشرفی،جهانگیر - فرهنگ واژگان تبری
ابن جریر طبری، محمد – ترجمه پاینده، ابوالقاسم – تاریخ طبری
ابن اسحاق یعقوبی، محمد – ترجمه آیتی، محمد ابراهیم – تاریخ یعقوبی
سایت گنجور : http://www.ganjoor.net
سایت فرهنگ لغت مازندارنی : http://www.tabarestan.ir
برچسبها: گیلکی, گلکی, نام زبان مردم مازندران, تبری, مازنی
+ نوشته شده در جمعه نوزدهم شهریور ۱۳۹۵ساعت 0:17 توسط فرهنگ |